breaking news Νέο

Η παιδεία των υπόδουλων Ελλήνων στα χρόνια της Τουρκοκρατίας - Του Γαβριήλ Καούρη

Η παιδεία των υπόδουλων Ελλήνων στα χρόνια της Τουρκοκρατίας - Του Γαβριήλ Καούρη

Μέρος 38ο

 

Γ. – Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΤΩΝ ΥΠΟΔΟΥΛΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΜΕΡΙΜΝΑΣ

Μετά την Άλωση ο μόνος θεσμός της Βυζαντινής παράδοσης που έμενε, σχεδόν, ανέπαφος ήταν η Εκκλησία. Ενδεικτικό για τις διαθέσεις του Μωάμεθ απέναντι στη θρησκεία των κατακτημένων ήταν, ότι με ενέργειές του πληρώθηκε ο πατριαρχικός θρόνος που έμενε κενός από το 1450. Με διαταγή του συγκροτήθηκε Σύνοδος (6 Ιαν. 1454) από τις ασιατικές και ευρωπαϊκές επαρχίες (τηρήθηκε δηλ. η κανονική εκκλησιαστική τάξη) και εξέλεξε πατριάρχη το μοναχό Γεώργιο Κούρτεση – Σχολάριο, κάτοχο μεγάλης παιδείας, ησυχαστή, και το κυριότερο, ανθενωτικό.

Ο νέος Πατριάρχης ανακηρύχτηκε μιλέτ – μπασή, δηλαδή Εθνάρχης των ρωμιών. Λογοδοτούσε μόνο στο σουλτάνο, όντας για τους Ρωμιούς και όλο το κράτος ο αμέσως μετά το σουλτάνο αξιωματούχος. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης εκπροσωπούσε στην Υψηλή Πύλη και τα άλλα ρωμαίικα Πατριαρχεία (Αλεξανδρείας, Αντιόχειας, Ιεροσολύμων) καθώς και τις αρχιεπισκοπές Αχρίδας (Βουλγαρίας) και Ιπεκίου (Σερβίας), δηλ. όλη την υπόδουλη Ρωμιοσύνη.

Ο σεβασμός του Πορθητή απέναντι στη θρησκεία των κατακτημένων πρέπει βασικά να οφειλόταν σε προσωπικό λόγο: Στις φλέβες του είχε ελληνικό αίμα (λέγεται ότι η μητέρα του ήταν Ρωμιά). Ωστόσο όμως δεν ήταν αυτός ο μοναδικός λόγος. Το κοράνι προβλέπει ανοχή απέναντι στους Χριστιανούς και στους Εβραίους. Ο ίδιος ο προφήτης Μωάμεθ είχε παραχωρήσει προνόμια στους μοναχούς του Σινά (1).

Τοποθετώντας λοιπόν στον Πατριαρχικό θρόνο τον ανθενωτικό Σχολάριο πετύχαινε ένα βασικό του σκοπό: εξασφαλιζόταν, τουλάχιστον στο εγγύς μέλλον, από τυχόν επεμβάσεις στα εσωτερικά της αυτοκρατορίας του. Επίσης με τα προνόμια που δινόταν στον Πατριάρχη εξυπηρετούσε σίγουρα τα οθωμανικά συμφέροντα, γιατί ο Πατριάρχης με την ιδιότητά του ως Εθνάρχης ήταν ο «ακούσιος εγγυητής της μόνιμης υποταγής των ραγιάδων στον κατακτητή». Οι υπόδουλοι Έλληνες ήταν σαφώς στη διάθεσή του, γι’ αυτό παρά την εξωτερική τους λάμψη τα προνόμια ήταν κίβδηλο νόμισμα.

Η θέση του Πατριάρχη – Εθνάρχη και όλων των συνεργατών του ήταν ιδιαίτερα δύσκολη και επικίνδυνη. Πραγματική ή υποθετική έλλειψη νομιμοφροσύνης είχε βαρύτατες συνέπειες, αφού η θέληση του σουλτάνου ήταν τελικά ο υπέρτατος νόμος. Έτσι άλλωστε εξηγούνται οι αλλεπάλληλες εκτελέσεις Πατριαρχών και Μητροπολιτών ως το 1821 (2).

Δεν είναι άγνωστο πως οι Τούρκοι οδήγησαν στην αγχόνη ή έπνιξαν στη θάλασσα ή αποκεφάλισαν έντεκα πατριάρχες (3). Παρά το φαινομενικό τους σεβασμό προς την Εκκλησία αντιλήφθηκαν, καλύτερα ίσως και από μερικούς Έλληνες, τη θέση και τη σημασία της στην εθνική μας υπόθεση. Ήξεραν οι Τούρκοι γιατί με το σκληρότερο τρόπο θανάτωσαν εκατό περίπου επισκόπους, από το Διονύσιο το φιλόσοφο μέχρι το Χρυσόστομο Σμύρνης· τους έδειραν, τους ανασκολόπισαν, τους απαγχόνισαν, τους αποκεφάλισαν, τους διαμέλισαν σέρνοντάς τους στους δρόμους.

Σε έξι χιλιάδες ανεβάζει ο Πουκεβίλ τους θανατωθέντες λειτουργούς της Εκκλησίας κατά το χρονικό διάστημα του ιερού Αγώνα· άλλοι όμως τους υπολογίζουν σε ακόμη περισσότερους.

Το είπαμε και πριν: Τα προνόμια των Χριστιανών ήταν αναγνωρισμένα, χωρίς όμως και να είναι καταγεγραμμένα λεπτομερώς. Όμως και αυτά που ήταν επίσημα αναγνωρισμένα (με νόμους ή άλλα έγγραφα) δεν έπαψαν, σ’ όλη τη διάρκεια της δουλείας να φαλκιδεύονται και να παραβιάζονται απροσχημάτιστα από μέρους των Τούρκων: αρπαγές, λεηλασίες, αιχμαλωσίες, ερημώσεις και βίαιοι εξισλαμισμοί ήταν συχνά, πυκνά φαινόμενα.

Όπως και προηγουμένως είπαμε, παρόλο που ο Μωάμεθ καθιέρωσε το «απαραβίαστο, αφορολόγητο και αδιάσειστο» (αμετακίνητο) του Πατριάρχη. Πολύ ενωρίς επιβλήθηκαν φόροι αντί ο Πατριάρχης να εισπράττει χρηματικό ποσό από το σουλτάνο, όπως έγινε αρχικά, ύστερα από λίγον καιρό επλήρωνε δύο ειδών χρηματικά ποσά. Το «πεσκέσι» (φιλοδώρημα) που πλήρωνε ο κάθε νέος Πατριάρχης, όταν ανέβαινε στον πατριαρχικό θρόνο και το «χαράτσι», ετήσια χορηγία πληρωμένη και αυτή από τον Πατριάρχη. Με το πέρασμα του χρόνου και τα δύο ποσά αυξήθηκαν πολύ· (σ’ αυτό συνετέλεσε η απληστία των Τούρκων και οι φιλοδοξίες και οι έριδες των δικών μας που ήθελαν να διορίζουν φίλους τους πατριάρχες).

Αυτό έφερε κι άλλο δεινό στον πατριαρχικό θρόνο, τις συχνές αλλαξοπατριαρχίες (4). Το 1713 επιβλήθηκε και άλλου είδους φόρος το «μουκουρέτι», που ήταν ένα ετήσιο φιλοδώρημα (5). Το Πατριαρχείο άρχισε να δανείζεται χρήματα για ν’ αντιμετωπίσει όλα αυτά τα βάρη. Τα χρέη έγιναν υπέρογκα. Μπήκε λοιπόν το πεσκέσι και το χαράτσι σ’ όλους τους κληρικούς και τους μοναχούς.

 

Σημειώσεις

  1. – Για όλα αυτά βλ. π. Γεωρ. Μεταλληνός, Τουρκοκρατία, σελ. 63-64
  2. – π. Γεωργ. Μεταλληνός, ό.π., σελ. 68
  3. – Οι πατριάρχες αυτοί ήταν: Ραφαήλ Β’, Κύριλλος Α’ Λούκαρις, Κύριλλος Β’ Κονταρής, Παρθένιος Α’, Ιωαννικιος Β’, Παρθένιος Γ’, Γαβριήλ Β’, Μελέτιο Β’, Γρηγόριο Ε’, Κύριλλο ΣΤ’ και Ευγένιο Β’
  4. – Το 17ο αι. σημειώθηκαν σαράντα αλλαξοπατριαρχίες
  5. – Το «πεσκέσι» πληρώθηκε για πρώτη φορά από τον Διονύσιο τον Α’ για να καταλάβει τον Πατριαρχικό θρόνο. Υπάρχει όμως η πληροφορία ότι αυτό δόθηκε για πρώτη φορά από τους Τραπεζούντιους στο σουλτάνο και έκαμε Πατριάρχη τον ιερομόναχο Συμεών (βλ. Τάσου Αθαν. Γριτσοπούλου, Μελέτη περί του Οικουμ. Πατριάρχου Διονυσίου Α’), Αθήναι 1955, σελ. 25

 

ΓΑΒΡΙΗΛ ΚΑΟΥΡΗΣ

επίτ. ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ

 

Συνεχίζεται


Σύνδεση Συνδρομητή

Καλώς Ήρθατε! Συνδεθείτε στο λογαριασμό σας

Να με θυμάσε Ξεχάσατε τον κωδικό σας;

Δεν είστε συνδρομητής; Αίτηση Εγγραφής

Ξεχάσατε τον κωδικό σας

Αίτημα Εγγραφής