breaking news Νέο

Ομιλία του Γ.Τσιαμήτρου στην παρουσίαση του Ημερολογίου 2018 του ΠΟΞ

Ομιλία του Γ.Τσιαμήτρου στην παρουσίαση του Ημερολογίου 2018 του ΠΟΞ

      «Ο πατέρας της ελληνικής λαογραφίας Νικόλαος  Πολίτης διατύπωσε επίσημα τον ορισμό της ελληνικής λαογραφίας ως εξής: «Η λαογραφία εξετάζει τας κατά παράδοσιν δια λόγων, πράξεων ή ενεργειών εκδηλώσεις του ψυχικού και κοινωνικού βίου του λαού». Παρά τον ορισμό του Πολίτη και τις απόψεις των μεταγενέστερών του, εξακολουθεί να υπάρχει και στις ημέρες μας σύγχυση για το τί είναι λαογραφία.

       Πάντως,  ο συντομότερος ορισμός που μπορεί κανείς να δώσει στη λαογραφία είναι «η επιστήμη του λαϊκού μας πολιτισμού». Οφείλω να αναφέρω, εκτός του Πολίτη, τους εξής Έλληνες σημαντικούς λαογράφους: Κυριακίδης, Κυριακίδου-Νέστωρος, Λουκόπουλος, Πετρόπουλος, Μέγας, Σπυριδάκης, Λουκάτος, Μερακλής, Ζαμπέλιος, Αλεξάκης, Καμηλάκης, Πολυμέρου-Καμηλάκη, Οικονομίδης, Καραμανές κ.ά.

     Οι μύθοι, οι θρύλοι και τα παραμύθια αποτελούν αντικείμενο της επιστήμης της λαογραφίας και του λαϊκού μας πολιτισμού, χωρίς αυτό βέβαια να σημαίνει ότι  δεν μπορεί να εξετάζονται και από άλλες επιστήμες, όπως η εθνογραφία, η ανθρωπολογία, η ιστορία, η κοινωνιολογία κλπ.

     Οι μύθοι, οι θρύλοι, τα παραμύθια  ή γενικά λαϊκές παραδόσεις είναι τρία αφηγηματικά είδη που φανερώνουν με διαφορετικούς τρόπους τη σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο που τον περιβάλλει, αισθητό και νοητό..

     Μύθος είναι μια φανταστική, πλαστή διήγηση, η οποία συχνά περιέχει συμβολικά και αλληγορικά στοιχεία. Σημαντική είναι επίσης και η αρχαία ελληνική μυθολογία. Οι μύθοι έχουν αναγνωρισμένη παιδευτική αξία από αρχαιοτάτων χρόνων και σήμερα έχουν επιπλέον σημασία ως πολιτιστική κληρονομιά.

     Θρύλος ή παράδοση ορίζεται ως διήγηση μυθική, δηλαδή δημιούργημα της μυθοπλαστικής φαντασίας, που συνδέεται συνήθως με ορισμένο τόπο και χρόνο και με συγκεκριμένα φυσικά φαινόμενα, ιστορικά γεγονότα ή πρόσωπα. Πιστεύεται μάλιστα  ως αληθινή  και πραγματική. Αποτελεί δε είδος ζωντανό και  εξελισσόμενο και στις σύγχρονες κοινωνίες. Συχνά οι δυο όροι, παράδοση και θρύλος, θεωρούνται συνώνυμοι ή συμπληρωματικοί

     Με τη λέξη παραμύθι εννοούμε μια διήγηση δημιουργημένη με ποιητική φαντασία, παρμένη ιδιαίτερα από τον κόσμο του μαγικού, μιαν ιστορία του θαύματος, που δεν εξαρτάται από τους όρους της πραγματικής ζωής και την ακούν με ευχαρίστηση μικροί και μεγάλοι, έστω κι αν δεν την θεωρούν πιστευτή.

     Το παραμύθι πλουτίζει το συναισθηματικό κόσμο του παιδιού, του προκαλεί διάφορες συγκινησιακές καταστάσεις, το πληροφορεί, το διασκεδάζει, και το βοηθάει να ενταχθεί στο περιβάλλον. Μέσα από τον κόσμο της φαντασίας το παιδί γνωρίζει τον εαυτό του, τις δυνάμεις του, σκέφτεται, κρίνει. Κατακτά νοητικά σχέσεις όπως εγώ, εμείς, οι άλλοι. Κατανοεί τις σχέσεις χώρου και χρόνου και πάνω από όλα διδάσκεται και παιδαγωγείται.

     Παρά τις ομοιότητες μεταξύ μύθων, θρύλων ή παραδόσεων και παραμυθιών που οφείλονται στις κοινές ρίζες, τα τρία αυτά είδη έχουν και διαφορές στη μορφή, στους στόχους, στις αξίες που προβάλλουν κλπ.

     Θα συνεχίσω με ένα  σύντομο παραμύθι που διάβασα στο βιβλίο της μακαρίτισσας Ζωής Παπαζήση-Παπαθεοδώρου, με τίτλο «Τα παραμύθια των Βλάχων». Της το είπε ένας αρμάνος/βλάχος από την Παναγιά Τρικάλων (παλιά Κουτσούφλιανη),  ονόματι Γιώργης Σιαχούλης. Είναι σύντομο και θα το πω όπως το λέμε με το γλωσσικό  βλάχικο ιδίωμα του Αν. Βερμίου.

     Θα το πω πρώτα στα βλάχικα και μετά θα το μεταφράζω στα ελληνικά. Συγχωρέστε με για την πιθανότητα μη σωστής προφοράς, γιατί τα βλάχικα δεν είναι  η μητρική μου γλώσσα. Ότι έμαθα, το έμαθα με δική μου προσπάθεια.

 

Τ6όνιλι ατσέλι νίτσλι = Τα σπουργίτια εκείνα τα μικρά

     Πούλιλι αστέλι  νίτσλι, τ6όνιλι, λι αντουν.΄ μ.΄σα, 6’λι τζ΄σι:

 -Άμα βα σι ασπούν. β΄.ρ σι λιά κιάτρα, αβέτς β. μίντεα τρι φούτζ.

6ι ιέλι νίτσλι τζ.΄σι:

-Κα σι-ου άϊμπ. του τ6έπι;

Α! βόϊ 6τιτς κάμα μούλτι ντι ιό!!

Μετάφραση

Τα πουλιά εκείνα τα μικρά, τα σπουργίτια, τα μάζεψε η μάνα τους, και τα είπε:

-Άμα σκύψει κανένας και πάρει πέτρα, έχετε το νου σας για φευγιό.

Και τα μικρά είπαν:

-Αν την έχει στην τσέπη;

-Α, εσείς ξέρετε πιο πολλά από μένα!

     Είναι η βλάχικη παραλλαγή παραμυθιού με πουλιά, όπου η μητέρα δασκαλεύει τα  πουλιά της. Ο λαογράφος Γεώργιος Μέγας δημοσίευσε άλλες 4 τέτοιες ελληνόφωνες παραλλαγές με πουλιά, από Δωδεκάνησα, Μακεδονία, Κύπρο και Πελοπόννησο, ενώ ταυτόχρονα έχει κι άλλες 32 του γνωστού και ευρύτατα διαδεδομένου μύθου της αλεπούς που δασκαλεύει το αλεπουδάκι της. Να θυμίσω λίγο αυτό το παραμύθι εν συντομία:

     «Η αλεπού κάθεται στο προσήλιο και κάνει τάχα πως καίγεται  από τη φωτιά, που είναι απέναντι στο βουνό.. κάποια στιγμή το αλεπουδάκι  πετάγεται επάνω δήθεν πως το έκαψε μια σπίθα από τη φωτιά. Μετά από αυτό η μάνα του λέει: ‘εσύ ότι ήταν να μάθεις,  τόμαθες, άϊντε τώρα στη δουλειά σου».

     Ο λαογράφος και καθηγητής πανεπιστημίου Μιχάλης Μερακλής στην εισαγωγή του προαναφερθέντος βιβλίου μας λέει ότι, στη βλάχικη παραλλαγή με τα σπουργίτια, που παρέθεσα προηγουμένως, δεν πρόκειται απλά για την πιστοποίηση της εξυπνάδας της αλεπούς, αλλά για κάτι πολύ πιο δραματικό και μελαγχολικά διδακτικό: δηλαδή εδώ με τα σπουργίτια ο εχθρός δεν είναι πάντα ορατός και φανερός, για να πάρει κανείς έγκαιρα μέτρα προφύλαξης. Υπάρχουν και οι κρυφοί εχθροί, δήθεν φίλοι, που είναι βέβαια οι πιο επικίνδυνοι.

      Έτσι τα παιδάκια, με το λαϊκό μύθο, όπως τα ζώα στο παραμύθι - είτε αυτά είναι αλεπουδάκια είτε σπουργιτάκια-μαθαίνουν από νωρίς την αλήθεια: ΟΛΗ την αλήθεια !!

       Με τη σύντομη ανάλυση του Μιχάλη Μεγακλή αντιλαμβανόμαστε ότι το παραμύθι είναι από μόνο του ένας κόσμος με μεγάλο βάθος και μεγάλη πολυμορφία, προσφέρει συγκίνηση, έχει λογοτεχνικό ενδιαφέρον και διδάσκει. Η ποικιλία από φιγούρες, στη συγκεκριμένη περίπτωση τα ζώα και τα πουλιά, καταδεικνύουν ανθρώπινες εμπειρίες και καταστάσεις.

    Οι λαϊκές παραδόσεις που μας έχουν κληροδοτηθεί στον ελληνικό χώρο είναι πολλές και οι Έλληνες λαογράφοι έχουν συγκεντρώσει πολλές.

     Η Αικατερίνη Πολυμέρου Καμηλάκη, διευθύντρια του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, στον Ασπροπόταμο Τρικάλων και  στο 9ο Συμπόσιο Ιστορίας, Λαογραφίας και βλάχικης παραδοσιακής μουσικής και χορών στον Ασπροπόταμο Τρικάλων το 2007, σε εισήγησή της με τίτλο «Παραδόσεις του Ασπροποτάμου. Μια ανάγνωση της συλλογής του Αλέξανδρου  Χατζηγάκη», εγκωμιάζει θερμά τον πλούτο και το θησαυρό των λαϊκών παραδόσεων της περιοχής Ασπροποτάμου, που περιέχει η συλλογή του εν λόγω συγγραφέα.. Μια περιοχή με κυρίαρχο το βλάχικο στοιχείο. Διαβάζω μόνο ένα απόσπασμα του προλόγου του βιβλίου:

     «Αν κανείς επισκεφθεί τ᾽ Ασπροπόταμο­σύμπλεγμα από γιγάντια  βουνά, χωρισμένα από γραφικώτατες οροκοιλάδες, βαθειά γούπατα, στενά και επικίνδυνα μονοπάτια, ακτινοβόλες χαράδρες, απαίσια φαράγγια, άσπρους ξεριάδες, πολύκλαδα ρέματα, μεγάλες κεφαλομάνες κι απέραντα δάση, θα δικαιολογήσει τη ζωηρή μυθοπλαστική φαντασία, που κατέχει έντονα το βουνίσιο κάτοικό του. Δω ψηλά, σε τούτα τα βουνά το πνεύμα εξεγείρεται ποικιλότροπα, ο νους σπινθηροβολεί,  η φαντασία δουλεύει τόσο, ώστε πετώντας  πάει να φτάσει  και να ξεπεράσει τις πιο ψηλές κορφές των βουνών… Ο αγέρας που περνά ανάμεσα από τις φυλλωσιές των ελατιών και των οξιών… οι ψιθυρισμοί,  οι γόοι, τα κλαυθμιρίσματα, οι φοβεροί γδούποι, τ᾽ανάλαφρα σιγομιλήματα, που δημιουργεί ο αχός αυτός του αγέρα, εξάπτουν τη φαντασία του βουνίσιου, προκαλούν χαρά, τέρψη, ερεθίζουν συγκινούν  προκαλούν φόβο… Οι νερομάννες,  τα ρέματα με τα νερά…  προκαλούν άλλους παράξενους ήχους,  ο ένας διαφορετικός από τον άλλο. Ο βουνίσιος φαντάζεται να παθαίνει ψευδαισθήσεις,  πως βλέπει νεράιδες, πως ακούει κιόλας  τα σιγομιλήματά τους… τα δέντρα, τα κοτρώνια, τα κούτσουρα παίρνουν διάφορες μορφές, του αράπη, του κλέφτη που έχει στήσει καρτέρι, του αγίου, που στέκει κάπου για να προστατεύσει, για να διώξει το δαιμονικό… Τα νυχτοπούλια, τα τρυγώνια, οι σαύρες αφήνουν τις παράξενες φωνές τους και το αντιλάλημά τους  αλλοιωμένο, έρχεται  σαν υπόκωφος γρυλλισμός,  σαν ανατριχιαστικό σφύριγμα που βγαίνει απ᾽το στόμα μεγάλου φιδιού, δράκου που περνά και πάει να βλάψει ανθρώπους και ζώα… Τα αγρίμια του βουνού… προκαλούν στον τσοπάνη την ψευδεντύπωση πως περνούν διαβόλοι, φαντάσματα, ξωτικά».

     O συγχωριανός μας Ομότιμος καθηγητής Γλωσσολογίας του ΑΠΘ Αντώνης Μπουσμπούκης στα προλεγόμενα του φετινού ημερολογίου του Πολιτιστικού Ομίλου Ξηρολιβάδου, κάνει μια σπουδαία επισήμανση σχετικά με αυτές τις λαϊκές παραδόσεις. Μας λέει πως αυτές μοιάζουν να κινούνται στο χώρο των ονείρων και πως  είναι ξένες πλέον προς τη συνείδηση του σύγχρονου ανθρώπου. Και αυτό γιατί ο σημερινός άνθρωπος, κάτω από τη χαλιναγώγηση του ορθολογισμού του Διαφωτισμού, αποξενώθηκε από τον κόσμο των αρχέτυπων μορφών. Αυτές οι αρχέτυπες μορφές των ονείρων και μύθων φωλιάζουν στο ασυνείδητο του ανθρώπου, το οποίο είναι  το υπόγειο έδαφος της ψυχής του. Εκεί απλώνονται οι ρίζες του ήθους, από το οποίο πηγάζει η στάση ζωής των ανθρώπων. Ο άνθρωπος μας λέει ότι-σύμφωνα με το Γιουνγκ- «ολοκληρώνεται  μόνον όταν έχει αισθητή γνώση της ασυνείδητης του ζωής».

    Πράγματι, έτσι όπως το σκέφτομαι και το αντιλαμβάνομαι  εγώ, στη σύγχρονη ζωή δεν βλέπεις ανθρώπους, τόσο συχνά όπως παλιά, να λένε θρύλους, να μιλάνε για νεράιδες, για ξωτικά, για στοιχειά, να διηγούνται όνειρα και παραμύθια. Και αυτό νομίζω είναι γιατί ζούνε πιο μακριά από τη φύση. Έχουν αποξενωθεί από αυτό που τους γέννησε. Κάτι τους λείπει, κάτι δεν πάει καλά… Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι πολύς κόσμος αναζητάει τη φύση, κάνει εκδρομές σε φυσικό περιβάλλον και δεν είναι λίγες οι φορές που αποφασίζει να ζήσει σε τέτοιο περιβάλλον.

    Ένα δείγμα βλάχικων λαϊκών παραδόσεων με τα σημαντικά σχόλια του εξαίρετου μας Αντώνη Μπουσμπούκη, θα μπορέσει να απολαύσει κανείς στο φετινό μας ημερολόγιο».


Σύνδεση Συνδρομητή

Καλώς Ήρθατε! Συνδεθείτε στο λογαριασμό σας

Να με θυμάσε Ξεχάσατε τον κωδικό σας;

Δεν είστε συνδρομητής; Αίτηση Εγγραφής

Ξεχάσατε τον κωδικό σας

Αίτημα Εγγραφής